BIOANIZTASUNETIK

Zorionez ala zoritxarrez, Hominidoak gara, bai, ez kexatu, noizbait batenbatek, HOMINIDAE familian sartu ziguten. Baina ez gaude bakarrik, gurekin batera lagun artean “tximu handiak” deritzogun bizidunak ere sartu zituzten, ala nola, Tximpantzea (Pan paiscus), Gorilla (Gorilla gorilla) etabar labur bat. Konturatuko zineten, gure FAMILIAN barneratuta dauden animalia hauek, itxurak itxura ez ditugula oso gertukotzat hartzen, ba ote zegoen noizbait gure oso gertuko zen espezieren bat? Txinpantze batek baino antz gehiago zeukana gurekin?

.

Harrigarria dirudien arren, BAI. Orain 230 mila urte, Europaren gehiengoa glaziarren itzalpean zegoen, tenperatura oso baxuak ziren eta izotza zen nagusi. Inguru gogor honetan, gure lehengusu oso gertuko batzuk bizi ziren, NEANDERTALAK (Homo neanthertalensis). Ikusten duzuenez, hauek HOMO generoan zeuden, gure ahaide oso estukoak ziren. Baina ez pentsa gu beraietatik gatozela, Neandertalak, eboluzioaren beste esperimentu paralelo bat izan ziren.

Gure arbasoak, Homo sapiens-ak Afrikako sabaneko berotasunean bizi ziren artean, Neanthertalek Europa hotzera egokitzeko bidaia ebolutiboa hasi zuten. Giza talde hauek, tamainu txikikoak ziren (bero galera gutxitzeko), sudur handia (arnasa gehiago berotzeko), anka kurbatuak eta oso sendoak ziren. Hotzera egokituta zeuden, zoriontsu ziren Europa hotzean eta populazio handiak osatzen zituztenBaina Europa berotzen hasi zen, Neandertalak ez zeuden klima berri honetara egolituta eta beraien populazioak jeisten hasi ziren, baina bazegoen klimaz gain beste arerio bat: Afrikatik agertu ziren gure arbasoak (bai, bai! beltzak ziren), Homo sapiens-ak. Inteligentzia mota ezberdina, fisikoki lirainagoak, herramienta mota berriekin, Homo neanthertalensis-ei lekua kentzera etorri ziren, eta lortu zuten.

Bi Hominido espezie, itxuraz oso antzekoakziren arren ez ziren elkar nahastu (kasu puntual batzuk salbu), Neanthertalak desagertu egin ziren Europatik, Homo sapiens-ak lekua kenduta agian? Homo sapiensak ekarritako virus batengatik? Klima aldaketagatik?

Nork daki

Bideo hau, interenten dagoen bideorik oberena da, edozeinek bioaniztasunari buruzko lehen kontzeptuak barneratzeko. Arreta berezia jarri, espezie ezezagunen portzentaia (%90) eta ekosistemen ZERBITZUAK.

Azken urte hauetan arma nuklearren lasterketak, gero eta partaide gehiago ditu. Hasiera batean, EEBB eta Errusia ziren, orain China, Korea, Iran eta auskalo beste zenbat herrialdek, iada badituzte bere arma nuklearrak. Botoi bati sakatu eta … BOOM! Miloika hektarea pikutara, bertako bizidun oro deuseztua eta bizirik gelditzen diren gaixoak, urrengo urteetan hilko dira erradiazioagatik, eta erradiazioaz hil ez diren zorionekoek, ez dute ondorengorik izango eta izaten badute, mutazio beldurgarriak jasango dituzte.

Ala ere badaude zenbait bizidun, guerra nuklear baten aurrean, tinko heutsiko diotenak: artropodoak. Artropodoen DIBISIOAK, insektuak, armiarmak, krustazeoak etabar, barneratzen ditu. Guztiek ezaugarri bat dute, kanpo eskeleto zurruna.

Eskeleto honek, zurruntasuna emateaz gain, erradiazioaren aurkako defentsa bikaina da, KITINA deritzon konposatua baitu. Eskeleto honek, hainbat forma eta konposizio ezberdin garatu dituen arren, artrpodo guztietan kontserbatu da eta eboluzioan zehar zerbait kontserbatzen bada, balio handia duelako da.

Nork daki, mundu eskalako gerra nuklear baten ostean, soilik artropodo gutxi geratzen badira bizirik, beraientzako izango da mundu osoa eta agian adimen handi bat garatuko dute, tresnak erabiliz eta berriro beraien gerrak eginez.

Irudia: Lucanus cervus emea. (Aranzadi elkarrteko Leticia Murguia-k, Aralarren aterata)

Ideia eboluzionistek, argi esaten dute, eboluzioak ez daukala norabide konkretu bat, guztiz azarezkoa dela, beti ere inguruneak erregulatu eta hautespen-naturalak mugitua. Espezieen patua ez da bi oinen gainena ibili eta inteligentzia garatzea, espezie bat ongi egokitua badago bere ingurunean eta inguruneak ez badu aldaketarik jasaten, espezieak ez du forma berririk garatuko (marrazoen kasua adibidez).

Izaki bizidun bakoitzak, bere "funtzioa" betetzen du bizi den ekosistemaren barnea. Batzuk eguzki energia lortzen dute, besteek birziklapen prozesuan parte hartzen dute eta zenbaitek, nutrienteak barneratzen dituzte ekosistemako elikagai sarean. "Funtzio", "paper" edo "zeregin" honi, TXOKO EKOLOGIKOA deritzo, eta berau garatzen den lekuari HABITATA esaten zaio. Espezie batek, betetzen duen TXOKOAK baldintzatzen du, espeziearen morfologia eta jokamoldea, horrekin batera noski, bere historia ebolutiboa.

Adibide gisa, bizidun hegalariak ditugu. Airea konkistatzen lehenengoak, insektuak izan ziren, insektu hegalari OROK garatu zituen kitinazko (insektuen kanpo eskeletoaren molekula berezi bat) azalera handiak, hau da, hegoak. Ostean dinosauroen txanda etorri zen, hauek ere, azalezko geruza zabal bat garatu zuten hegan egiteko, hauen ondorengo dira, hegaztiak, LUMA deritzon egituraren sortzaileak (gaur egun ezagutzen den, hegan egiteko modurik efektiboena). Beste muturrean, saguzarrak ditugu, a ze kasualitatea baina hauek ere, azal geruza zabal bat dute hegan egiteko.

Irudia: www.clubdecoleccionistas.com

Guztiak erabat ezberdin dira, baina guztiek TXOKO EKOLOGIKO antzekoa betetzen dute: hegan egitean oinarritutako bizimodua, eta guztiek antzeko egiturak garatu dituzte. Ikusten denez, TXOKO EKOLOGIKOAK, berauen morfologiak antzeko izatea ahalbidetu du, honi deritzogu KONBERGENTZIA EBOLUTIBOA eta hau izan daiteke eboluzioraen norabidea azalduko lukeen faktore bat.

Adibide gehiago jarriz, gorputz tamaina dugu, inguru hotzean bizi diren bizidun oro, TXIKIAGOAK eta ZABALAGOAK dira, bero galera gutxitzeko. Kontrakoa gertatzen da inguru beroko bizidunetan. Bizidun igerilariek, ALETAK dituzte, nahiz eta balea bat, pinguino bat edo arrain bat izan. Berriro ere, TXOKO EKOLOGIKO antzekoa, morfologia antzekoa, KONBERGENTZIA.

Adibideak mila ditugu eta irakurleen pazientzia berriz hamar.

Gipuzkoaren papergintzako historia ikusita, harritu eta poztu egiten gaitu gaur egungo ibaiak, horren txukun ikusteak, atzean gelditu dira bitsa zerien koloreetako ur masa haiek. Baina ba al dakigu nolakoa den ibai bat bere egoera naturalean?? Gure etxe alboko ibaiak, benetan honelako izan behar al luke?? Nahikoa al da ibaia garbia edukitzea??

Ibai bat ekosistema oso konplexua da, bertan ematen dira materiaren birziklapen prozesu ugari eta hainbat bizidunen ezinbesteko sostengua da. Haur bati, ibai baten marrazkia egin ezan esaten badiogu, zihurrenik ibai garbi bat egingo luke, alboetan harrizko paretekin eta paseotxo bat bere bidegorri eta guzti, tartean zuhaitz polit batzuk dituela noski! Ibai mota hau (gaur egungo gizarte garatuan duguna) oso ibai garbia eta txukuna izan arren, ez ditu bere funtzio ekologiko guztiak burutzen eta hau ez da hona bianiztasunarentzat.

Irudia: “Rio de la Lamia” ibaia (www.fotografiasdegalicia.com)

Ibai batek, bere prozesu ekologiko oro aurrera eramateko, energia eta materia sarrera bat eduki behar du. Ibaiera sartzen den energia ez da eguzkitik etortzen, alboko zuhaitzetatik erortzen den hostoetatik baizik. Horrek esan nahi du, EZINBESTEKOA dela ibaiak albo bietan begetazio lerro zabal bat edukitzea, gutxienez hiru zuhaitz lerro (gaur egun, lerro bat duten ibaiak gutxi dira, gehiengoak ez baitu alboan zuhaitzik). Tradizioz, baserri alboko belardiak ibai ertzeraino luzatzen dira, bertarainoko zuhaitzak moztuz eta ibaia "elikagai" gabe utzi.

Ibaiera erortzen den materia organikoa (hostoak, adarrak…) xehetua izaten da ibaiko makroinbertebratuez, ostean, geratzen den materia xautua-birizklatua izango da mikroorganismoen bidez. Hau burutzeko  ordea, erori den materia organikoak, denboralditxo bat egon beharra dauka ibaian bueltaka, beherantza doan ehinean. Gaur egungo kanalizazioek (uholdeak ekiditeko) ibaiko ura oso azkar igaro erazten dute, materia organikoa denbora gutxiago dago ibaiean eta birziklapen prozesu oro burutu aurretik itsasora heltzen da, itsasoa kutsatuz.

Bestalde, ibaiak UHOLDE LAUTADA bat behar du, ibaiaren zati da, baina 50 urtean behin erabiltzen du ibaiak (uholde lautada hauetan, gure etxeak daude), beraz, edozein ibai ertzeko paseotxo egiten badugu (gaur egun, Tolosaldean Oria ibaiean egiten ari dena kasu…), uholde lautadari puska bat kentzen diogu eta uholde garaia datorrenean, paseotxo polita pikutara doa eta zihurrenik, paseotxoa aprobetxatuz egin diren urbanizazioak ere.

Ibaia ez da kanalizaturiko ur korronte bat, ibaia BIZIRIK dago, errespeta dezagun!

Izen zientifikoa: Ardea cinerea

Gazteleraz: Garza real

Tamaina: 90 cm

Lertxunen familian handiena, gris tonuko koloreekin. Ur inguruneetara egokitua dago, geza zein gazietara. Ehizatzean oso geldirik egoten da, sarritan oin baten gainean, jarrera oso bereziarekin. Bere ugaritasuna urria izan ohi da, komunitateetan bizi diren hegaztiak gertu baldinbaditu, ala nola, kaioak.

Izen zientifikoa: Egretta garzetta

Gazteleraz: Garceta común

Tamaina: 55 cm

Lertxunen familiako txikiena, guztiz zuria, moko iluna eta oin horiak (hegaldatzean ikus daitezke). Ugalketa sasoian, arrek buruko eta hegaletako lumak tentetzen dituzte.

Saguzarrak, Chiropotera ordenean dauden ugaztunak dira, ugaztun orden honen berezitasuna hegan egin ahal dutela da (ugaztunetan bakarrak). Hauen jatorria, ohianetan zuhaitzetatik zuhaitzetara saltoka dabiltzan urtxintxetan dagoela dirudi, urtxintxa hauek, beso azpietan azalezko mintzak garatu zituzten planeatu ahal izateko, mintz hauek urteen poderioz hego bihurtu zirelarik.

Abere gautarrak dira orokorrean, oso talde dibertsoa da, Euskal Herrian errepresentazioa handia duelarik. Ez dira pelikuletako abere odol-jaleak, izan ere saguzar guztietatik, vampiro-en taldea soilik da odol-jalea eta hauek ez daude Euskal Herrian, beraz, egon lasai. Geure saguzarrak orokorrean insektu-jaleak dira, badaude zenbait fruitujale eta espezie bat hegazti-jalea dena ere.

Irudia: Ferra-saguzarra. (Jon Ander Galarraga, Valderejo-ko parke naturala)

Saguzarrak ez dira itsuak, ongi ikusten dute, baina beste zentzumen gehigarri bat dute, EKOLOKALIZAZIOA. Eztarriarekin zein sudurrarekin (espeziearen arabera) soinu bat ekoizten dute, beraien harrapakinean (sitsak gehienetan) UHINEK errebotatu eta distantzia eta posizioaren berri ematen diete.

Sitsak ordea ez dira inozoak eta gai dira ekolokalizaio hau entzuteko eta ihes egiteko. Kalean oinez goazenean, sarritan farolen inguruan ikusten ditugu saguzarrak ehizan, farolen inguruko sitsak jan nahiean, ehiza mota hori egiten dutenean ez dute ekolokalizazioa erabiltzen, farolaren argiarekin sitsa ikusi ahal dutelako da, honela sitsak ez diete entzuten, ez baitute ekolokalizaziorik erabiltzen eta erraz harrapatzen dituzte. Gizakiak beraz, saguzarrei nolabaiteko abantaila eman die, horregatik bihurtu dira urbanitak abere hauek, ala ere ez pentsa ugari daudenik, galtzeko zorian dauden ordena baita.

"Topilloen plaga Gaztela Leonen", jende guztia beraien uztarengatik bildurtuta, hartu atxurra eta Topilloak akabatzera! Albisteak irakurri eta "Topillo" bat zer den jakiteko gogoa etorri zitzaidan, nire ustetan espezie bat izango zena, talde izen bat da, lur azpian galeriak egiten dituzten lur-sagu, muxar eta antzeko mikrougaztunak biltzen dituen talde izen soil bat da, herriko kulturak ipinia.

Dirudienez, Alfred Hitchock-en "Pajaros" filmeak, eragin handia izan du jendearengan, iñurri bat baino handioagoa den abere baten plaga bat sortzen denean, hegazti hiltzaileak datozkigu burua. Hegazti hiltzaileen erasoek, nolabaiteko azalpena badute, baina Topilloen plagak honek badu pisuzko arrazoia bat, ez da Topilloek gehiegizko aktibitate sexuala eduki dutela edo mutazio baten ondorioz, ugalketa asexuala egiten dutela. Ez, ez… berriro ere GURE errua da.

Irudia: Topillo bat erasoan. (www.flickr.com/photos/franja)

Gizakiak bi mutur ditu, edo aberea erabat desagertu erazten du edo PARADISU bat sortzen du nahigabe eta abereari nahi duen guztia ugaltzen uzten dio. Topilloekin noski, bigarrena gertatu da. Landa lurrak Gaztela Leonen, hektarea mordoa, zuhaitz guztiak soildu, basoak moztu eta guztia landa lur bihurtua, paradisua lur barnetik bizi den ugaztun txikientzat. Zuhaitzen sustraiak, oztopo handiak dira abere hauentzat eta zuhaitz oroz lurra garbitzean, lur azpiko autopistak eraiki ditugu Topilloentzak!

Eta nahiko jan eta nahiko sexu praktikatu, Topilloen BOOM-a eta jendea bildurtuta. Landa lur hauek eraiki aurretik, 10 metro oro, zuhaitz bat bere osotasunean utziko balukete, Topilloek autopisten ordez, bide sekundarioak edukiko dituzte eta BOOM-a eragotziko genuke.

Ikusten denez, hektarea pare bat gehiago irabaztearren, zeuden zuhaitz guztiak botaz, Topilloen paradisua sortu dugu eta miloika € galerak eragin ekonomian eta nola ez BIOANIZTASUNEAN.

Noiz aldatuko da hau???

Zenbateko galerak sortu behar dira, goiko BOTUEN JAINKOAK konturatu daitezen??????

Euskal Herria, sai arrearen paradisua da. Sai arreak ingurune utopiko bat deskribatu ahal balu Euskal Herria deskribatuko luke. Honelako hegazti handia, boteretsua, simbolikoa, ia galtzorian egon zen orain urte gutxi. Gobernuak, munduko intentzio eta sentimentu kontserbazionalistarekin (gutxitan agertzen duen fazeta), sai arrearen errekuperazio plan bat ezarri zuen, sai arrearen populazioak berriro gorantz egin zezaten. Eta lortu zuen!

Mendian zehar uzten zen ganadu hilak ematen zuen eliakaduraz, sai arreen populazioa 10 aldiz handiagoa egin zen. oh! Zein ongi??? Goazen gehiago igoeraztea, hau oso positiboa dugu urrengo hauteskundeetako eta! Eta berriro saiak elikatzera eta berriro sai populazioa gorantza, zeinen ondo!

Naturaren printzipioen artean ordea, ez dira hauteskundeak sartzen eta saiek janaria zuten bitartean, jaten eta ugaltzen jarraitu zuten. Beraien populazioak, muga guztiak gaindituz. Konturatu ginenerako, saien populaziak BOOM bat izan zuen, inoiz pentsa ezin zitekeeen bezala, sai GEHIEGI zegoen.

Baina hautespen naturala ez da inoiz lo egoten eta hemen ere sartu zuen eskua. Bai, bai, Darwin handiak deskribatu zuen hautespen naturalak, joko harriskutsu honetan kartarik oberenak zituen. Saiak elikatzen ari ginenean, populazioa handitzeaz gain, hautespen artifizial bat burutu genuen. Sai ausartenak ugaritu ziren, giakiarenganako erreparu gutxikoak, gizakia, bere jan emailetzat hartu zutenak.

Behi eroen gaitza etorri zenean, mendian ganadu hila uztea debekatu zen. Sai arre populazio, handi, gazte, ausart batek GOSEA pairatzen hasi zen. Eta hemen dator inoiz sinestu ezin genuena, jokamolde ANTINATURALA, saia ehizatzen hasi zen. Saia gose zen, saiak ez zion gizakiari beldurrik, saiak mendian zegoen ganadua berari eskeinitakoa zela uste zuen, hilda ala bizizirik, goseak zeuden. Eta hemen hasi zen saien erasoa ganadu biziari, hainbat eta hainbat biologarik sinestu ezin zutena, sarraskijale bat ehizatzen, ezinezkoa??? Ba ez, gosea, ausardia eta saiaren pareko bi atzapar badituzu.

Gaur egun dugun arazoa, geure intentzio onak, botuak lortzearen senak eta gauza bat ongi egiten ari garenenan, egiteari uzteak ematen digun tripakominak sortua izan da. Eta nola konpondu hau???

Ea suertez, batenbatek irakurtzen duen, biologari xume baten konponbidea: hautespen artifizial batek sortu badu "munstro" hau, hautespen artifizial batek erahilko du. Goazen berriro mendian ganadu hila uztera, baina orain, lau pertsona eta lau fusilekin itxarongo dugu. Lehenengo saia (ausartena ranking-ean) datorrenean, PUM! Hurrengoa etorri arte, modu honetara bi gauza egingo ditugu, batetik saiaen populazioa jeitsi eta bestetik izaera ausartenekoak populazioetatik ezabatu, ea berriro, sai izutiek igarotzen dituzte Euskal Herriko zeruak.